XIX asr

Muhammad Umarxon (Amiriy)

1787–1822G'azal, lirika

Biography

Muhammad Umarxon (Amiriy) (1787–1822) — XIX asr boshlarida O'rta Osiyo ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida o'chmas iz qoldirgan davlat arbobi, sarkarda hukmdor va o'zbek mumtoz adabiyotining yirik vakili. U 1787-yilda Qo'qon xoni Norbo'tabiy xonadonida dunyoga kelgan; yoshligidanoq diniy va dunyoviy ilmlarni egallab, harbiy san'at va davlat boshqaruvida tajriba orttirgan. Akasi Olimxon hukmronligida Marg'ilon hokimi etib tayinlangan. 1810-yilda Olimxonning qattiqqo'l siyosatidan norozi bo'lgan harbiylar va ulamolar g'alayoni natijasida Olimxon o'ldirilib, taxtga Umarxon o'tirgan. U akasidan farqli o'laroq diplomatiya va bosiq siyosatni tanlagan. O'n ikki yillik hukmronligi (1810–1822) davomida Umarxon Qo'qon xonligini mintaqaning eng qudratli va barqaror davlatlaridan biriga aylantirdi: Turkiston, Chimkent va Avliyoota (Taroz) shaharlarini xonlikka bo'ysundirdi, Oqmachit (Qizilo'rda) istehkomini barpo etdi, Buxoro amirligi bilan ziddiyatlarni yumshatdi, Rossiya va Xitoy (Sin sulolasi) bilan savdo va elchilik aloqalarini yo'lga qo'ydi. Yangiariq va boshqa kanallarni qazdirdi, Shahrixon shahriga asos soldi, Qo'qon va boshqa shaharlarda madrasalar, jome masjidlari, hammom va karvonsaroylar qurdirdi. Umarxon va uning rafiqasi Nodirabegim (Komila) saroyda o'z zamonasining mashhur shoir, xattot va olimlarini jamlab, “Qo'qon adabiy muhiti” deb nom olgan oltin davrni yaratdilar. Umarxon topshirig'i bilan Fazliy Namangoniy Qo'qonda ijod qilgan 70 dan ortiq shoir asarlarini jamlagan “Majmuai shoiron” tazkirasini tuzgan, xonlik tarixini muhrlash uchun esa “Umarnoma” dostoni yozdirilgan. Uning saroyida Mushrif, G'oziy, Mahzun, Xo'ja Kiromiy kabi adiblar faoliyat olib borgan. Umarxon “Amiriy” taxallusi bilan o'zbek (turkiy) va fors-tojik tillarida ijod qilib, har ikki tilda devon tuzgan. Uning 10 000 misradan ortiq she'riy merosi g'azal, muxammas, musaddas, musamman, ruboiy, tuyuq va fardlardan iborat. Asarlarida dunyoviy ishq, tasavvufiy ramzlar, hukmdorlik mas'uliyati va hayotiy hikmatlar yetakchilik qiladi; u Alisher Navoiy, Hofiz Sheroziy va Fuzuliy an'analarini davom ettirgan. Umarxon 1822-yilda, 35 yoshida bevaqt vafot etgan va Qo'qondagi mashhur “Dahmai shohon” majmuasiga dafn etilgan; taxtga o'g'li Muhammad Alixon (Madalixon) o'tirgan.

Excerpt

— G'azaldan

This excerpt has been translated into more languages than the site itself

Translation

О ликом подобная пери, ты — знамя державы красоты, а для нас сгорать в любви к тебе — и душа, и весь мир. Красота твоя украшена венцом владычества, но сердце наше унижено, разорено и изранено.

Original

Ey pariro', husn mulkiga sen dursan ham nishon, Bizga ham ishqingda o'rtanmoq durur jon-u jahon. Bo'ldi husning saltanat toji bilan orasta, Lekin ushbu ko'nglimiz xor-u xarob-u xasta.

Works

O'zbek (turkiy) tilidagi devon
Fors-tojik tilidagi devon
G'azal, muxammas, musaddas, musamman, ruboiy, tuyuq va fardlar