XIX asr

Muhammad Hakimxon To'ra

XIX asrTarixiy asarlar

Biography

Muhammad Hakimxon To'ra (Muhammad Hakimxon Mirzo Ma'sumxon o'g'li) — XIX asr Qo'qon xonligining ko'zga ko'ringan davlat va jamoat arbobi, tarixchi olim va atoqli adib. U o'z davrining nufuzli sulolasi va ma'rifiy muhitida voyaga yetib, Qo'qon xonligi tarixini yorituvchi eng muhim birlamchi manbalardan birini yaratgan. Farg'ona vodiysining eng nufuzli ma'naviy va siyosiy xonadonlaridan birida dunyoga kelgan: otasi Mirzo Ma'sumxon Qo'qon xonlari Olimxon va Umarxon (Amiriy)ning pochchasi bo'lgan, ona tomonidan esa nasabi Xoja Ahror Valiyga borib taqaladi. Yuqori nasabli va ma'lumotli bo'lgani uchun yoshligidanoq xonlik devoni va saroy idorasida mas'uliyatli lavozimlarda ishlagan, bir qancha viloyatlarda hokimlik (to'ralik) qilgan. Muhammad Alixon (Madalixon) davrida saroydagi fitnalar sababli mamlakatdan surgun qilingan; bu voqea hayotini tubdan o'zgartirgan: u Rossiya imperiyasi, Yaqin Sharq mamlakatlari, Turkiya hamda Makka va Madinaga haj va sayohat safarlarini amalga oshirgan. Uning eng yirik merosi — 1843-yilda fors-tojik tilida yozib tugallangan “Muntaxab ut-tavorix” (“Tanlangan tarixlar”) asari. Asarning birinchi qismida Odam Atodan boshlab Chingizxon, Temuriylar, Ashtarxoniylar, Buxoro amirligi va Qo'qon xonligi tashkil topguncha bo'lgan umumiy tarix bayon qilinadi; ikkinchi qismi esa Qo'qon xonligi tarixi, xonlarning ichki va tashqi siyosati, saroydagi adabiy muhit (Umarxon, Nodira, Uvaysiy, Amiriy davri) hamda ijtimoiy-iqtisodiy hayotni o'rganishda tengsiz guvohlikdir. Muallif o'zi ko'rgan mamlakatlar va sayohatlari haqida batafsil ma'lumot berib, asarga geografik-etnografik tus ham bergan. U xonlar va amaldorlar faoliyatiga xushomadsiz, xolis va tanqidiy yondashgani, xonlikdagi adolatsizliklar va o'zaro urushlarni ochiq tasvirlagani bilan ajralib turadi — asarning alohida qimmati ham shunda.

Works

“Muntaxab ut-tavorix” (1843)