XIX asr

Muhammad Yunus Toib (Yunusjon Muhammad Amin o'g'li)

1830–1905/1913Tarixiy asarlar

Biography

Muhammad Yunus Toib (Yunusjon Muhammad Amin o'g'li) — XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida yashagan yirik davlat va jamoat arbobi, tarixchi (muarrix), shoir va mohir xattot. Uni Qo'qonlik shoir Mulla Toib Xo'qandiy bilan adashtirmaslik lozim. 1830-yilda Toshkentda (Sebzor dahasi, Kunjak mahallasida) ziyoli oilada tug'ilgan; dastlabki ta'limni Toshkentda olib, so'ng Qo'qon madrasalarida ilmini oshirgan. 1860-yilda Qo'qon xonligi xizmatiga kirib, amirlashkar Aliqulining shaxsiy maslahatchisi, mirzaboshi, dodxoh va shig'ovul (tashqi ishlar vaziri) darajasigacha ko'tarilgan; xonlikning tashqi siyosatini yuritishda, Avliyoota, Turkiston, Chimkent va Toshkent mudofaasida faol qatnashgan. 1865-yilda Toshkent Rossiya imperiyasi tomonidan egallangach, Sharqiy Turkistonga o'tib, Yoqubbek Badavlat davlatida Yorkent hokimi bo'lib ishlagan. 1877-yilda Qo'qonga qaytib, ilmiy va adabiy ijod bilan shug'ullangan, 1897-yilda Qo'qonning Qatag'on dahasiga qozi etib tayinlangan. Manbalarda vafoti 1905–1913-yillar oralig'ida Qo'qonda yuz bergani qayd etiladi. Toib she'riy devon, tarixiy asarlar va noyob husnixat namunalarini qoldirgan: “Hadoiq ul-anvor” (“Nurlar bo'stoni”, 1859); Qo'qon xonligi sarkardasi Aliqulining hayoti, harbiy yurishlari va chor istilosiga qarshi kurashi yoritilgan “Tarixi Aliquli amirlashkar”; muallifning hayot yo'li, she'rlari va davrning muhim ijtimoiy-siyosiy voqealari aks etgan “Tuhfai Toib” (1905). “Toib” taxallusi bilan g'azal, qasida, tarix va marsiyalar yozgan, Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy asarlariga tazmin va naziralar bog'lagan, ko'plab noyob qo'lyozmalarni ko'chirgan. Qo'lyozma asarlari va devoni O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo'lyozmalar fondida saqlanadi.

Works

“Hadoiq ul-anvor” (1859)
“Tarixi Aliquli amirlashkar”
“Tuhfai Toib” (1905)
Devon