Rais Xo'qandiy (Muhammad Sharif)

Biography

Rais Xo'qandiy — asl ismi Muhammad Sharif — XVIII asr oxiri va XIX asrning birinchi yarmida Qo'qon xonligida yashab o'tgan mashhur shoir, davlat va jamiyat arbobi hamda xattot. U o'z davrida shariat va jamiyat tartibini nazorat qiluvchi rais (muhtasib) lavozimida faoliyat yuritgani sababli shu taxallusni tanlagan. Farg'ona vodiysining ma'rifiy markazlaridan birida tug'ilib, chuqur diniy va dunyoviy bilim olgan; mumtoz Sharq poetikasi, fiqh, mantiq hamda xattotlik san'atini mukammal egallagan. Qo'qon xonligida raislik amaliyoti fuqarolarning axloqi, bozordagi narx-navo, o'lchov birliklarining halolligi va shariat qoidalarining bajarilishini nazorat qilishdan iborat bo'lgan; Muhammad Sharif adolati, ilmi va qat'iyati bilan bu mas'uliyatli vazifaga tayinlangan va el orasida ham, xon saroyida ham katta obro'-e'tibor qozongan. U Amir Umarxon (Amiriy) davridagi mashhur adabiy gurunglarning faol a'zosi bo'lib, Umarxon va Nodirabegim atrofiga to'plangan uch yuzdan ortiq shoir safida teran fikrli, o'tkir mazmunli va pishiq she'rlari bilan ajralib turgan. Rais Xo'qandiy zullisonayn shoirlardan bo'lib, o'zbek (turkiy) va fors-tojik tillarida baravar ijod qilgan; asosan g'azal, muxammas, musaddas, qasida va ta'rix janrlarida qalam tebratgan. Ayniqsa, Alisher Navoiy, Sa'diy Sheroziy, Hofiz Sheroziy va Bedil g'azallariga bog'lagan muxammaslari bilan tanilgan. U nafaqat shoir va amaldor, balki nufuzli xattot ham bo'lgan: nasta'liq xatida yuksak mahorat ko'rsatib, ko'plab adabiy va diniy asarlarning qo'lyozma nusxalarini ko'chirgan. U kitobat qilgan bir qancha noyob qo'lyozmalar bugungi kunda O'zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi.

Works

• G'azal va qasidalar
• Muxammas va musaddaslar
• Ta'rixlar
• Nasta'liq xatida ko'chirilgan qo'lyozmalar