XIX asr

Mulla Toib Xo'qandiy

XIX–XX asrG'azal, lirika

Biography

Mulla Toib Xo'qandiy — XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Qo'qon adabiy muhitining eng faol va ma'rifatparvar vakillaridan biri. U o'z davrida faqat lirik shoir sifatida emas, balki mukammal xattot, mudarris hamda mumtoz matnlarni ko'chiruvchi va to'plovchi (bayoznavis) sifatidagi xizmatlari bilan ham alohida o'rin tutadi. Qo'qon shahrida ziyoli oilada dunyoga kelgan, Qo'qondagi mashhur madrasalarda chuqur tahsil olgan: aruz ilmi, sarf va nahv (arab tili grammatikasi), mantiq va tasavvuf falsafasini mukammal egallagan. Turkiy (o'zbek) va fors-tojik tillarida birdek go'zal va ravon she'rlar bitgan. Muhammad Aminxo'ja Muqimiy atrofida to'plangan “Qo'qon adabiy to'garagi”ning faol a'zosi bo'lib, Muqimiy, Furqat, Nisbat, Haziniy, Umid, Hayrat va Eshon Xo'ja Mahram kabi ijodkorlar bilan mushoiralar va adabiy bahslarda muntazam qatnashgan. Qo'qon adabiy muhitida shoirning qadri kitob ko'chirish va bezash (xattotlik va sahhoflik) mahoratiga qarab ham belgilangan; Mulla Toib nasta'liq xatining piri hisoblangan. U Alisher Navoiy, Hofiz Sheroziy, Abdurahmon Jomiy va Mirzo Abdulqodir Bedil devonlarini xushxat bilan ko'chirgan, zamondoshlarining g'azal va muxammaslarini to'plab, bir necha nodir bayozlar tuzgan — bu bayozlar bugun XIX–XX asr boshidagi Qo'qon adabiy hayotini o'rganishda asosiy birlamchi manba vazifasini o'taydi. She'riyati g'azal, muxammas, musaddas, tarje'band va ruboiylardan iborat. “Toib” (tavba qiluvchi, Haq yo'liga yuz tutuvchi) taxallusi uning dunyoqarashi bilan uzviy bog'liq: g'azallarida nafsni jilovlash, qalbni illatlardan poklash va ilohiy ma'rifatga erishish bosh g'oyadir. Alisher Navoiy va Fuzuliy, shuningdek, zamondoshlari Muqimiy va Furqat g'azallariga ko'plab mahoratli muxammaslar (taxmislar) bog'lagan; ularda ustozlar g'oyasi shoirning ichki kechinmalari bilan uyg'unlashib ketadi.

Excerpt

— G'azaldan

This excerpt has been translated into more languages than the site itself

Translation

В ночь разлуки сердце моё — с мечтой о твоих локонах, стонет изнемогшая душа, томясь по полноте свидания с тобой. Слёзы из глаз моих текли во все стороны, словно река, я сгорел в этой степи любви от красоты твоего лика. Нет верности у людей мира — не обольщайся ими, о сердце, озари душу величием Истины. Тоиб, не терпи бесконечной скорби в этом бренном доме: душа возрадуется утру свидания.

Original

Hijron tunida ko'nglum zulfing xayoli bilan, Faryod etar xasta jon vasling kamoli bilan. Ko'zimda oqdi yoshim daryo misoli har yon, Kuydim bu ishq dashtida husning jamoli bilan. Dahr elidin vafo yo'q, aldanma, ey dil, unga, Qalbni munavvar ayla Haqning jaloli bilan. Toib, chekma tuganmas g'am bu foniylik uyida, Masrur bo'lg'usi jon subhi visoli bilan.

Works

G'azallar
Muxammaslar (taxmislar)
Musaddaslar
Tarje'bandlar
Ruboiylar
Bayozlar